Ngoài con, vợ hoặc chồng và cha mẹ, người nộp thuế còn được đăng ký người phụ thuộc là anh, chị, em ruột; ông bà nội, ngoại; cô, dì, chú, bác, cậu ruột; cháu ruột (con của anh chị em ruột) — nhưng chỉ khi người đó không nơi nương tựa và người nộp thuế đang trực tiếp nuôi dưỡng, cộng thêm hai điều kiện như với cha mẹ: ngoài độ tuổi lao động (hoặc khuyết tật, không có khả năng lao động nếu trong độ tuổi) và thu nhập bình quân tháng không vượt mức quy định. Mức giảm trừ từ kỳ tính thuế 2026 là 6,2 triệu đồng/tháng cho mỗi người (Nghị quyết 110/2025/UBTVQH15).
Nhóm này hay bị hiểu sai nhất ở một trường hợp rất phổ biến: nuôi em ruột đang học đại học. Em đã đủ 18 tuổi, không khuyết tật, tức là trong độ tuổi lao động — không đủ điều kiện, dù người anh chị đang trả toàn bộ học phí và sinh hoạt phí.
Bốn điều kiện phải đồng thời đúng
- Quan hệ: thuộc danh sách anh chị em ruột, ông bà nội ngoại, cô dì chú bác cậu ruột, cháu ruột. Anh chị em họ, cháu họ, anh chị em của vợ hoặc chồng không thuộc danh sách này.
- Không nơi nương tựa: không có người khác (như cha mẹ, con cái của chính người đó) đang nuôi dưỡng.
- Người nộp thuế trực tiếp nuôi dưỡng, có xác nhận theo hướng dẫn.
- Tuổi và thu nhập: ngoài độ tuổi lao động, hoặc trong độ tuổi nhưng khuyết tật không có khả năng lao động; thu nhập bình quân tháng từ mọi nguồn không vượt ngưỡng đang áp dụng.
Danh sách quan hệ và các điều kiện trên là theo hướng dẫn lâu nay của Thông tư 111/2013/TT-BTC. Từ 1/7/2026, văn bản hướng dẫn thuế thu nhập cá nhân được thay bằng Nghị định 253/2026/NĐ-CP và Thông tư 87/2026/TT-BTC; đối chiếu lại điều kiện và mẫu biểu trước khi đăng ký cho năm 2026.
Các trường hợp thường gặp: được và không
| Tình huống | Hướng xét |
|---|---|
| Cháu ruột 10 tuổi mồ côi cả cha lẫn mẹ, sống với cô | Thường đủ điều kiện: ngoài độ tuổi lao động, không nơi nương tựa, cô trực tiếp nuôi dưỡng |
| Em ruột 20 tuổi học đại học, cha mẹ còn | Không đủ: trong độ tuổi lao động, không khuyết tật; lại còn cha mẹ |
| Anh ruột 45 tuổi khuyết tật nặng, không có khả năng lao động, cha mẹ đã mất, sống cùng em | Có thể đủ: cần giấy xác nhận khuyết tật và xác nhận nuôi dưỡng |
| Bà nội 80 tuổi, còn hai người con đang nuôi | Khó chứng minh “không nơi nương tựa” khi bà còn con đang nuôi dưỡng |
| Ông ngoại 75 tuổi không còn con nào, cháu ngoại chăm sóc | Thường đủ nếu thu nhập của ông không vượt ngưỡng |
Với ông bà, câu hỏi hay gặp là “ông bà còn con thì cháu có đăng ký được không”. Khi ông bà còn con — tức cha mẹ, cô chú của người nộp thuế — đang nuôi dưỡng, điều kiện “không nơi nương tựa” rất khó đáp ứng. Trường hợp các con đều không còn khả năng nuôi dưỡng thì cần hồ sơ thể hiện rõ điều đó.
Người khuyết tật trong độ tuổi lao động
Với anh chị em, cô chú đang trong độ tuổi lao động, cánh cửa duy nhất là khuyết tật, không có khả năng lao động. Giấy tờ thường dùng:
- Giấy xác nhận khuyết tật do cơ quan có thẩm quyền cấp theo pháp luật về người khuyết tật, thể hiện mức độ khuyết tật.
- Với người mắc bệnh không có khả năng lao động (bệnh hiểm nghèo, bệnh mãn tính nặng), hồ sơ bệnh án hoặc giấy tờ y tế theo hướng dẫn.
Khuyết tật mức nhẹ, vẫn đi làm được và có thu nhập thì không thuộc diện “không có khả năng lao động”. Đừng đăng ký chỉ dựa trên việc người thân có giấy chứng nhận khuyết tật mà không xem mức độ và thu nhập.
Xác nhận nuôi dưỡng: giấy tờ quyết định
Khác với con và cha mẹ, nhóm này cần chứng minh người nộp thuế đang trực tiếp nuôi dưỡng. Theo hướng dẫn lâu nay, đó là bản khai có xác nhận của uỷ ban nhân dân cấp xã nơi người phụ thuộc cư trú. Từ 1/7/2025 bỏ cấp huyện, uỷ ban cấp xã vẫn là nơi xác nhận ở cơ sở; hỏi trước bộ phận một cửa của xã về mẫu đang dùng.
- Sống cùng một nơi là trường hợp dễ xác nhận nhất.
- Không sống cùng (ví dụ ông bà ở quê, cháu gửi tiền hằng tháng và thuê người chăm): việc được xác nhận “trực tiếp nuôi dưỡng” phụ thuộc thực tế và cách xác nhận của địa phương; chuẩn bị bằng chứng như chứng từ chuyển tiền đều đặn, hợp đồng thuê người chăm sóc.
Cùng với xác nhận nuôi dưỡng là giấy tờ chứng minh quan hệ: ví dụ với cháu ruột, cần giấy khai sinh của cháu và của người nộp thuế để thể hiện quan hệ qua anh chị em ruột.
Ai trong họ hàng đăng ký
Một người phụ thuộc chỉ được tính cho một người nộp thuế trong năm. Với cháu mồ côi do nhiều cô chú cùng góp tiền nuôi, chỉ người đứng ra trực tiếp nuôi dưỡng và được xác nhận mới đăng ký; các cô chú khác góp tiền không đăng ký được.
Trường hợp người phụ thuộc đã có người giám hộ theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền, người giám hộ thường là người thuận lợi nhất để được xác nhận nuôi dưỡng. Nếu người giám hộ không đi làm, không có thu nhập chịu thuế thì việc đăng ký người phụ thuộc cũng không mang lại lợi ích về thuế cho gia đình.
Ví dụ giả định: một năm nuôi cháu
Giả sử một người chị làm công ăn lương, có thu nhập chịu thuế đều hằng tháng, được công ty tính giảm trừ bản thân 15,5 triệu đồng/tháng và chưa đăng ký người phụ thuộc nào. Tháng 3/2026, anh trai chị mất, chị dâu cũng không còn; cháu trai 8 tuổi về ở với chị. Trình tự hợp lý:
- Làm thủ tục giám hộ cho cháu theo pháp luật dân sự nếu cần, và chuyển nơi cư trú của cháu về nhà chị.
- Xin xác nhận của uỷ ban nhân dân cấp xã về việc chị trực tiếp nuôi dưỡng cháu.
- Chuẩn bị giấy khai sinh của cháu và của chị để thể hiện quan hệ cô ruột — cháu ruột qua người anh.
- Nộp đăng ký người phụ thuộc cho bộ phận nhân sự công ty.
Nếu đủ điều kiện từ tháng 3, thu nhập tính thuế của chị được giảm thêm 6,2 triệu đồng mỗi tháng từ tháng đó, tức 62 triệu đồng cho 10 tháng còn lại của năm 2026. Nếu hồ sơ đến tay công ty muộn, phần các tháng chưa được trừ có thể được tính lại khi quyết toán năm. Mọi con số ở đây là giả định để minh hoạ cách tính; số thuế thực tế giảm bao nhiêu còn phụ thuộc biểu thuế áp cho thu nhập của chị.
Những ngộ nhận khiến đăng ký bị loại
- “Cứ nuôi là được.” Nuôi là một điều kiện, không phải điều kiện duy nhất; người được nuôi còn phải không nơi nương tựa, đủ điều kiện tuổi hoặc khuyết tật và thu nhập.
- “Em họ, cháu họ cũng là người nhà.” Danh sách chỉ gồm quan hệ ruột như đã nêu, không mở rộng sang họ hàng xa.
- “Gửi tiền về quê mỗi tháng là trực tiếp nuôi dưỡng.” Tuỳ thực tế và xác nhận của địa phương; chuẩn bị bằng chứng, đừng mặc định.
- “Đăng ký rồi thì cơ quan thuế sẽ tự kiểm tra, sai thì họ báo.” Người nộp thuế chịu trách nhiệm về thông tin đã khai; phát hiện sai sau quyết toán thì phải nộp bù.
Tự kiểm tra ở đâu
- Tài khoản thuế điện tử cá nhân hoặc ứng dụng thuế trên điện thoại: người phụ thuộc đã được ghi nhận chưa, giảm trừ từ tháng nào.
- Bộ phận một cửa của uỷ ban nhân dân cấp xã nơi người phụ thuộc cư trú: hỏi mẫu xác nhận nuôi dưỡng và giấy tờ cần mang theo.
- Cơ quan thuế quản lý hoặc đơn vị trả thu nhập: với trường hợp không sống cùng hay có nhiều người cùng chăm sóc, hỏi trước khi đăng ký thay vì đăng ký rồi bị loại khi quyết toán.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi em ruột đang học đại học có đăng ký người phụ thuộc được không?
Thường là không, vì em đã trong độ tuổi lao động và không khuyết tật. Quy định cho phép giảm trừ với con đang học đại học không áp cho em ruột.
Cháu gọi bằng cô ruột, cha mẹ cháu đi làm ăn xa, cô nuôi hộ có được không?
Khi cha mẹ cháu vẫn còn và vẫn có nghĩa vụ nuôi con, điều kiện “không nơi nương tựa” khó đáp ứng. Trường hợp này cha mẹ cháu mới là người đăng ký giảm trừ cho con.
Anh chị em của vợ hoặc chồng có đăng ký được không?
Theo danh sách quan hệ lâu nay, anh chị em ruột được tính theo quan hệ của chính người nộp thuế. Anh chị em của vợ hoặc chồng không nằm trong danh sách này.
Ông bà có lương hưu thì cháu có đăng ký được không?
Lương hưu là thu nhập khi xét điều kiện người phụ thuộc. Nếu lương hưu cộng các nguồn khác vượt ngưỡng đang áp dụng thì không đủ điều kiện.
Không xin được xác nhận của xã thì làm sao?
Hỏi rõ lý do và giấy tờ còn thiếu, vì xác nhận nuôi dưỡng là thành phần bắt buộc với nhóm người phụ thuộc này theo hướng dẫn lâu nay. Có thể hỏi thêm cơ quan thuế về cách chứng minh thay thế nếu văn bản mới có thay đổi.
Người phụ thuộc đi làm có thu nhập giữa năm thì sao?
Từ khi thu nhập làm vượt ngưỡng tính bình quân tháng trong năm, người đó không còn đủ điều kiện. Báo thay đổi để dừng giảm trừ; khi quyết toán, phần giảm trừ không đúng sẽ bị tính lại.
